Phòng khám chuyên khoa Hiếm muộn & Sản Phụ khoa LIFE by Dr. Pat · Số giấy phép 10102004165

Xét nghiệm nhiễm sắc thể phôi PGT-A: Cập nhật mới

PGT-A: ai nên làm xét nghiệm, lợi ích, hạn chế và bằng chứng mới nhất

Xét nghiệm di truyền tiền làm tổ phát hiện lệch bội (PGT-A)

Diploma in Gynecologic Endoscopic Surgery, MClinEmbryol,
EFOG-EBCOG., EFRM-ESHRE/EBCOG.

Mở đầu

Nhiều cặp vợ chồng hiếm muộn cần điều trị bằng IVF (thụ tinh trong ống nghiệm) (chu kỳ IVF/ICSI), một phương pháp điều trị phức tạp gồm nhiều bước, như tóm tắt trong Hình 1. Việc chọn phôi nào để chuyển (chọn lọc phôi để chuyển) là một trong những bước đóng vai trò quan trọng đối với kết quả có thai, và hiện vẫn chưa có kết luận rõ ràng phương pháp hay quy trình chọn lọc phôi nào tốt hơn các phương pháp khác.

Xét nghiệm nhiễm sắc thể phôi PGT-A: Cập nhật mới

Hình 1. Các bước trong điều trị IVF (Steps in IVF/ICSI treatment)

Làm sao chọn được phôi có cơ hội làm tổ tốt nhất

Có một số chiến lược được dùng để chọn phôi phù hợp nhất để chuyển, như trong Hình 2.

Xét nghiệm nhiễm sắc thể phôi PGT-A: Cập nhật mới

Hình 2. Các chiến lược được dùng trong phòng thí nghiệm phôi học ngày nay để chọn phôi chuyển: 1) Chọn lọc tự nhiên (survival of the fittest) 2) Hình thái, tức hình dạng và diện mạo quan sát dưới kính hiển vi 3. Xét nghiệm nhiễm sắc thể phôi (PGT-A)

Chọn lọc tự nhiên (survival of the fittest)

#AiYếuSẽBịLoại. Đây là nguyên tắc tự nhiên dùng để chọn lọc một cách tự động, không thiên vị. Thực ra, đây cũng là cách một chu kỳ tự nhiên quyết định trứng nào sẽ rụng. (Người phụ nữ có những nang noãn sẵn sàng phát triển thành nang sẽ rụng trứng, mà chúng tôi gọi là nang thứ cấp (antral follicle). Bình thường có 10-20 nang thứ cấp bắt đầu phát triển, nhưng chỉ 1 nang phát triển trọn vẹn đến khi rụng trứng. Các nang thứ cấp còn lại tự thoái hóa và mất đi qua một quá trình gọi là thoái triển nang (atresia).)

Khi phôi phát triển từ trứng đã thụ tinh đến giai đoạn phôi nang (ngày 5-6 sau rụng trứng), một số phôi không về được đến đích trên đường đi. Ví dụ, chỉ 60-80% số trứng được cho tiếp xúc với tinh trùng thực sự thụ tinh, và chỉ 60-70% số trứng đã thụ tinh phát triển thành phôi nang. Nói một cách ước lượng, chỉ 30-40% số trứng trưởng thành thu được phát triển thành phôi nang có thể sử dụng.

Hình thái

Đây là việc đánh giá chất lượng phôi dưới kính hiển vi, dựa trên các tiêu chí như số tiền nhân (ngày 1), số tế bào của phôi và độ đồng đều về hình dạng của các tế bào, tỷ lệ mảnh vỡ (mảnh vụn tế bào) trong phôi (ngày 3), và ở giai đoạn phôi nang là hình thái của lá nuôi phôi (trophectoderm) và khối tế bào bên trong (inner cell mass) cũng như mức độ giãn nở của phôi nang. Tuy nhiên, chọn phôi theo hình thái chỉ hiệu quả một phần. Chỉ 1 trong 3 bệnh nhân được chuyển phôi chọn theo hình thái có thai, và nhiều người trong số đó vẫn bị sẩy thai. Nguyên nhân nhiều khả năng nhất là do phôi có số lượng nhiễm sắc thể bất thường.

Tôi thích so sánh sự phát triển của phôi với một #CuộcThiHoaHậu. Mỗi ngày, có phôi tiếp tục phát triển và có phôi dừng lại, giống như các thí sinh bị loại qua từng vòng. Bạn có thể đọc thêm về phân loại phôi trong bài viết này.

PGT-A

Chúng ta biết rằng với phôi, #ĐừngTrôngMặtMàBắtHìnhDong. Vẻ ngoài của phôi không tương ứng với việc nhiễm sắc thể của phôi có bình thường hay không, và bất thường nhiễm sắc thể khiến phôi không làm tổ được hoặc bị sẩy thai. Vì vậy, phương pháp cuối cùng là xét nghiệm nhiễm sắc thể, cũng là chủ đề của bài viết này. Một vài tế bào được lấy ra khỏi phôi để phân tích di truyền, nhằm xác định các tế bào đó có bao nhiêu nhiễm sắc thể và bao nhiêu bộ nhiễm sắc thể.

Chỉ những phôi có số lượng nhiễm sắc thể bình thường mới được đi tiếp vào vòng sau và được chuyển vào tử cung.

Nghe rất hợp lý phải không? Thậm chí dường như còn mang lại một tia hy vọng.

Vì sao xét nghiệm nhiễm sắc thể phôi?

Xét nghiệm nhiễm sắc thể phôi PGT-A: Cập nhật mới

Hình 3. Nguyên lý cơ bản đằng sau việc nghiên cứu và phát triển xét nghiệm nhiễm sắc thể phôi tiền làm tổ (PGT-A)

Chúng ta biết rằng phần lớn các phôi trông bình thường được chuyển vào mà không dẫn đến có thai đều có số lượng nhiễm sắc thể bất thường. Ngoài ra, phôi bất thường nhiễm sắc thể làm tăng nguy cơ sẩy thai và kéo dài thời gian từ khi bắt đầu điều trị đến khi có thai (Hình 3). Nói cách khác, #LãngPhíThờiGian.

Phôi có nhiễm sắc thể bình thường có nghĩa là em bé sẽ bình thường?

Trước hết, đây là câu trả lời ngắn gọn của tôi...

Không hẳn là như vậy

Xét nghiệm nhiễm sắc thể phôi PGT-A: Cập nhật mới

Hình 4. Các phần của phôi ở giai đoạn phôi nang (ngày 5-6 sau rụng trứng)

Ngày nay, phôi được sinh thiết thường ở giai đoạn phôi nang (ngày 5-6 sau rụng trứng), gồm các tế bào như trong Hình 4. Năm đến 10 tế bào lá nuôi phôi được lấy ra và gửi đi xét nghiệm nhiễm sắc thể. Đây không phải là những tế bào sẽ phát triển thành em bé. Và hãy nhớ rằng khi phôi phát triển, số tế bào của phôi tăng gấp đôi chỉ trong một ngày. Vì vậy, những tế bào sẽ trở thành em bé có thể có nhiễm sắc thể khác với nhiễm sắc thể ở lá nuôi phôi, dù khả năng này không cao.

Vì vậy, mục đích của PGT-A là giúp bệnh nhân có thai sớm hơn, chứ không phải để ngăn ngừa bất thường nhiễm sắc thể ở em bé. PGT-A không thể thay thế sàng lọc trước sinh về bất thường nhiễm sắc thể của thai nhi. Kết quả nhiễm sắc thể bình thường không có nghĩa là em bé sinh ra từ phôi đó sẽ bình thường.

"Mục đích của PGT-A là giúp bệnh nhân có thai sớm hơn

PGT-A không thể thay thế sàng lọc trước sinh về bất thường nhiễm sắc thể của thai nhi

Kết quả nhiễm sắc thể bình thường không có nghĩa là em bé sinh ra từ phôi đó sẽ bình thường"

Kết quả điều trị

Bệnh nhân kỳ vọng gì ở PGT-A? Cơ hội có thai cao hơn? Một em bé khỏe mạnh hơn? Những điều này có thực sự xảy ra, hay dữ liệu đang khiến chúng ta hiểu lầm? Hãy để tôi giải thích.

Xét nghiệm nhiễm sắc thể phôi PGT-A: Cập nhật mới

Hình 5. Ví dụ về sự phát triển phôi của một bệnh nhân từ khi thụ tinh đến ngày 5-6 sau rụng trứng, có làm PGT-A, và kết quả điều trị giả định nếu chuyển phôi ở các giai đoạn khác nhau

Hình 5 trình bày dữ liệu giả định về sự phát triển phôi trong một chu kỳ IVF, được tính từ các chỉ số KPI về năng lực và đối chuẩn (competency and benchmarking KPI) thường được sử dụng.

Con người là loài duy nhất trên thế giới mà phôi được chuyển vào tử cung ở bất kỳ giai đoạn nào cũng có thể làm tổ và dẫn đến một ca sinh sống. Công nghệ y khoa ngày nay cho phép chúng ta trữ đông và rã đông phôi với rất ít tổn thương. Việc sinh thiết tế bào từ phôi giai đoạn phôi nang cũng ảnh hưởng rất ít đến khả năng làm tổ. Và nuôi cấy phôi bên ngoài cơ thể đến giai đoạn phôi nang được xem là giúp chọn lọc phôi tốt hơn.

Nghe đều rất tốt phải không?

Nhưng đừng quên rằng việc nuôi cấy phôi bên ngoài cơ thể trong nhiều ngày, lấy đi một số tế bào của phôi, rồi trữ đông và rã đông không làm cho phôi có chất lượng tốt hơn. Ngay cả trong tay đội ngũ y tế giỏi nhất, việc thao tác cẩn thận ở từng bước này cũng chỉ có thể, nhiều nhất, giữ cho phôi gần với chất lượng vốn có. Nếu có bất kỳ sai sót nào, chất lượng phôi sẽ kém đi. Vì vậy, kết luận số 1 của tôi là:

"Xét nghiệm nhiễm sắc thể phôi không làm phôi tốt hơn

(phôi giữ nguyên, hoặc kém đi nếu người thao tác không có tay nghề)"

Vì phôi trải qua các quy trình này không tốt lên, xét nghiệm không làm tăng số ca có thai. Nói đơn giản, nó không giúp bạn có thêm con. Chúng ta có thể tin rằng xét nghiệm nhiễm sắc thể làm tăng cơ hội có thai là do tỷ lệ có thai tính trên mỗi lần chuyển phôi. Đây cũng là lý do khiến chúng ta tin rằng chuyển phôi nang cho tỷ lệ có thai cao hơn. Khi không xét nghiệm, các phôi có cơ hội làm tổ thấp cũng được chuyển vào, nên khi gộp dữ liệu theo chu kỳ, tỷ lệ làm tổ và tỷ lệ có thai trên mỗi lần chuyển phôi sẽ thấp.

Nhưng đánh giá dữ liệu theo cách này là không công bằng. Nếu chúng ta chuyển hết tất cả phôi của một bệnh nhân cho đến khi không còn phôi nào, chúng ta thấy số con có được từ điều trị không khác nhau dù có hay không xét nghiệm nhiễm sắc thể. Nhưng thời gian đến khi có thai sẽ ngắn hơn nếu phôi được xét nghiệm (tất cả được thể hiện trong Hình 5). Đây gọi là tỷ lệ có thai cộng dồn, và đây là thước đo quan trọng hơn tỷ lệ có thai trên mỗi lần chuyển phôi, vốn chỉ phản ánh riêng chu kỳ điều trị đó.

"PGT-A không làm tăng tỷ lệ có thai

nhưng giúp bạn có thai sớm hơn"

Giờ hãy xem nghiên cứu có khớp với nhận định của tôi không. Một tổng quan Cochrane của Cornelisse và cộng sự (1), gộp dữ liệu từ nhiều thử nghiệm RCT, cho thấy với công nghệ PGT-A hiện nay, tỷ lệ sinh sống không khác nhau giữa có xét nghiệm và không xét nghiệm, và tỷ lệ sẩy thai cũng vậy, như trong Hình 6.

Xét nghiệm nhiễm sắc thể phôi PGT-A: Cập nhật mới

Hình 6. So sánh tỷ lệ sinh sống và tỷ lệ sẩy thai giữa có PGT-A và không PGT-A

Tài liệu tham khảo: Phỏng theo Cornelisse S, et al. Preimplantation genetic testing for aneuploidies (abnormal number of chromosomes) in in vitro fertilisation. Cochrane Database Syst Rev 2020.

Các bước trong phòng thí nghiệm khi xét nghiệm nhiễm sắc thể phôi (PGT-A)

Xét nghiệm nhiễm sắc thể phôi PGT-A: Cập nhật mới

Hình 7. Các bước trong phòng thí nghiệm của PGT-A

Tóm tắt

Xét nghiệm nhiễm sắc thể phôi PGT-A: Cập nhật mới

Hình 8. Tóm tắt vị trí của PGT-A dựa trên dữ liệu hiện có vào năm 2023 (Phật lịch 2566)

Tài liệu tham khảo

  1. Cornelisse S, et al. Preimplantation genetic testing for aneuploidies (abnormal number of chromosomes) in in vitro fertilisation. Cochrane Database Syst Rev 2020.
  2. ESHRE Working Group on Recurrent Implantation Failure and others, ESHRE good practice recommendations on recurrent implantation failure, Human Reproduction Open 2023. https://doi.org/10.1093/hropen/hoad023
  3. The ESHRE Guideline Group on RPL and others, ESHRE guideline: recurrent pregnancy loss: an update in 2022, Human Reproduction Open, Volume 2023, Issue 1, 2023, hoad002, https://doi.org/10.1093/hropen/hoad002
  4. The Unexplained Infertility guideline group, Romualdi D, Ata B, Bhattacharya S, Bosch E, Costello M, Gersak K, Homburg R, Le Clef N, Mincheva M et al. Evidence-based guideline: Unexplained Infertility 2023. ESHRE, https://www.eshre.eu/guideline/UI
  5. Angell RR, Aitken RJ, Van Look PF, Lumsden MA, Templeton AA. Chromosome abnormalities in human embryos after in vitro fertilization. Nature 1983;303(5915):336-8. [DOI: 10.1038/303336a0]

* Bài viết nhằm mục đích giáo dục sức khỏe chung. Việc chẩn đoán và điều trị cần có sự hướng dẫn của bác sĩ. Kết quả điều trị khác nhau tùy theo tuổi và các yếu tố y khoa của mỗi người.

BS. Patsama Vichinsartvichai

Về tác giả

BS. Patsama Vichinsartvichai, MD, MClinEmbryol, EFOG-EBCOG, EFRM-ESHRE/EBCOG, FACOG là chuyên gia nội tiết sinh sản & vô sinh được chứng nhận chuyên khoa, nguyên Trưởng đơn vị IVF Vajira thuộc Đại học Navamindradhiraj, và là người sáng lập LIFE by Dr. Pat tại Bangkok. Các nghiên cứu đã công bố của ông tập trung vào tử cung dị dạng (hình chữ T) và vô sinh do yếu tố tử cung.

Gặp BS. Patsama →
LINEWA