Tử cung dị dạng (hình chữ T) 101 — Là gì và ai nên được kiểm tra?

Tử cung bình thường

Để đánh giá tử cung bình thường hay không, trước hết cần thống nhất góc nhìn. Tử cung có dạng gần như hai tấm cơ phẳng áp vào nhau theo hướng trước–sau (cơ tử cung, myometrium), và buồng tử cung có lớp niêm mạc (endometrium) lót nằm giữa hai tấm cơ này.

Ở phụ nữ trong độ tuổi sinh sản, tử cung bình thường dài khoảng 7 cm: thân tử cung khoảng 4–5 cm và cổ tử cung khoảng 2–3 cm, tức tỉ lệ thân : cổ = 2 : 1. Tử cung phát triển từ ống Müller, hình thành cổ tử cung, thân tử cung và vòi trứng.

Cuối cùng, ở mặt cắt đứng ngang (mid-coronal, nhìn từ trước ra sau), buồng tử cung bình thường có hình tam giác ngược và lớp cơ bao quanh ba phía có độ dày tương đương nhau.

Tử cung dị dạng là gì?

Tử cung dị dạng, còn gọi là tử cung hình chữ T, là dị tật bẩm sinh do cơ tử cung phát triển bất thường. Một lớp cơ quá dày làm buồng tử cung bị siết hẹp lại giống chữ T.

Tử cung dị dạng liên quan đến việc niêm mạc tử cung được cấp máu kém, lưu lượng máu và sự co bóp của tử cung bất thường, khả năng tiếp nhận phôi của niêm mạc giảm, phôi khó làm tổ và tử cung giãn nở kém trong thai kỳ.

Triệu chứng — ai cần được kiểm tra?

Người có tử cung dị dạng nếu không có nhu cầu sinh con có thể không bao giờ được phát hiện, vì bệnh hiếm khi gây ra vấn đề phụ khoa nào khác khiến người bệnh phải đi khám. Nhưng khi nói đến việc phôi làm tổ và mang thai, tử cung dị dạng làm giảm khả năng làm tổ và khiến tử cung khó giãn nở để chứa thai nhi đang lớn. Nếu có các dấu hiệu sau, hãy đến gặp bác sĩ chuyên khoa để được đánh giá.

1. Kinh nguyệt ít. Chu kỳ đều nhưng lượng ít (ngày ra nhiều nhất dùng không quá 3 miếng băng vệ sinh, mà cũng không thấm đầy).
2. Sảy thai ba tháng đầu. Thấy thai nhưng tim thai không đập, trứng trống, thai ngoài tử cung, hoặc thậm chí xét nghiệm máu có thai nhưng hCG tăng một thời gian rồi tự giảm.
3. Hematocrit (Hct) từ 40% trở lên. Phụ nữ trong độ tuổi sinh sản có kinh hằng tháng thường có Hct khoảng 35–39%. Nếu của bạn trên 40% thì nên lưu ý.
4. Điều trị với bác sĩ hiếm muộn nhưng mãi không có thai. Dù đã làm thụ tinh trong ống nghiệm và chuyển phôi đã xét nghiệm nhiễm sắc thể bình thường vẫn không làm tổ. Tôi nghĩ như sau: khoảng 80% phụ nữ trong độ tuổi sinh sản có u xơ tử cung và khoảng 50% phụ nữ hiếm muộn có lạc nội mạc tử cung — cả hai đều dễ phát hiện bằng siêu âm thường. Nếu tử cung trông hoàn toàn bình thường, cũng nên tự hỏi nó bình thường ở góc nhìn nào. Công thức cơ bản của việc có thai là phôi bình thường + tử cung bình thường. Nếu đã chuyển phôi bình thường nhiều lần mà vẫn chưa có thai, tôi cho rằng nên xem xét kỹ tử cung.

Chẩn đoán tử cung dị dạng

Có nhiều cách để chẩn đoán tử cung dị dạng. Mỗi cách có độ nhạy khác nhau và một số phụ thuộc vào kinh nghiệm của người thực hiện.

Dụng cụ dùng để chẩn đoán phải cung cấp chính xác các thông tin sau:

• Mặt cắt đứng ngang (mid-coronal) của tử cung
• Đường viền ngoài của tử cung — bề mặt ngoài nhẵn hay có chỗ lõm
• Hình dạng buồng tử cung

Nội soi buồng tử cung chẩn đoán

Dùng camera đưa vào buồng tử cung qua âm đạo và cổ tử cung nên không có vết mổ. Nhờ tiến bộ của công nghệ hình ảnh y khoa, ống soi chẩn đoán hiện chỉ có đường kính 3–4 mm. Kỹ thuật đưa ống soi qua âm đạo (vaginoscopy) cũng không cần dùng mỏ vịt và kẹp cổ tử cung, giúp bệnh nhân thoải mái hơn, ít đau hơn.

Tử cung bình thường cho thấy buồng tử cung rộng, niêm mạc hồng và thấy được hai lỗ vòi trứng. Tử cung dị dạng cho thấy buồng tử cung hẹp, sâu như đường hầm, niêm mạc nhợt và không thấy lỗ vòi trứng.

Toàn cảnh buồng tử cung qua ống nội soi (hysteroscope)

Hình minh họa để giải thích, không phải ảnh chụp của bệnh nhân thật.

Siêu âm 3D qua ngã âm đạo (3D-TVUS)

Có thể chỉnh để thấy rõ mặt cắt đứng ngang của tử cung, nên đánh giá được cả đường viền ngoài lẫn buồng tử cung với độ chính xác cao. Chi phí không cao, có kết quả ngay và ít phụ thuộc vào kinh nghiệm người thực hiện, dù cần được huấn luyện thêm về kỹ năng siêu âm. Tử cung dị dạng cho thấy một tử cung, một buồng tử cung, thành bên có lớp cơ dày khiến buồng tử cung có hình chữ T.

Hình ảnh trên siêu âm 3D qua ngã âm đạo (3D-TVUS), mặt cắt đứng ngang (mid-coronal)

Hình minh họa để giải thích, không phải ảnh chụp của bệnh nhân thật.

Siêu âm 2D qua ngã âm đạo (2D-TVUS)

Chỉ thấy được mặt cắt dọc (nhìn nghiêng) nên không phù hợp lắm để chẩn đoán: người thực hiện cần kỹ năng siêu âm cao và phải dựa vào trí tưởng tượng, đồng thời không đo được góc ở mặt cắt đứng ngang nên độ chính xác kém.

Chụp tử cung–vòi trứng (HSG)

Đây là xét nghiệm giống như khi kiểm tra vòi trứng. Có thể thấy buồng tử cung nhưng không cho biết đường viền ngoài của tử cung, nên độ chính xác thấp.

Điều trị — tạo hình tử cung qua nội soi buồng

Hiện chưa có phác đồ điều trị tử cung dị dạng nào được chấp nhận rộng rãi, và còn thiếu các nghiên cứu có nhóm so sánh (thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng, RCT) về kết quả điều trị. Tuy vậy, các chuyên gia trên thế giới đều đồng thuận rằng người có tử cung dị dạng muốn sinh con nên được phẫu thuật đưa buồng tử cung về hình dạng bình thường qua nội soi buồng tử cung (hysteroscopic metroplasty). Mọi nghiên cứu đều cho kết quả cùng chiều: sau phẫu thuật, kết quả thai kỳ tốt hơn và giảm sảy thai.

Phẫu thuật tạo hình tử cung qua nội soi có thể thực hiện vào đầu chu kỳ kinh, trước khi rụng trứng (giai đoạn nang noãn sớm), khi thành tử cung còn mỏng và tử cung không co bóp chống lại dụng cụ. Nguyên tắc là cắt cơ tử cung hai bên trái–phải tách nhau theo một đường thẳng, rồi cắt sâu dần dọc đường đó cho đến khi thấy lỗ vòi trứng (tubal ostium) khi nhìn lên từ eo tử cung. Không cắt bỏ mô tử cung nào, trừ khi trong buồng tử cung còn có tổn thương khác như polyp hoặc u xơ dưới niêm mạc.

Sau phẫu thuật

Sau phẫu thuật, bệnh nhân thường quay lại sinh hoạt gần như bình thường vì ống soi được đưa qua cổ tử cung vào buồng tử cung, không có vết mổ ở bụng. Có thể ra ít máu âm đạo, nhất là trong tuần đầu.

Tôi khuyên kiêng quan hệ tình dục 1 tháng sau phẫu thuật hoặc cho đến khi có kinh kỳ kế tiếp, vì có thể gây viêm nhiễm buồng tử cung.

Dính buồng tử cung có thể được phòng ngừa bằng cách đặt đường cắt ở hai bên trái–phải (nơi rất ít tạo sẹo), đặt gel chống dính vào buồng tử cung ngay sau phẫu thuật, cho dùng estrogen liều cao để niêm mạc phát triển phủ lên vùng phẫu thuật và dùng kháng sinh phòng nhiễm trùng.

Theo dõi

Sau phẫu thuật nên đánh giá lại buồng tử cung bằng nội soi buồng tử cung chẩn đoán hoặc siêu âm 3D qua ngã âm đạo (3D-TVUS) để xem hình dạng đã trở lại bình thường chưa.

Nội soi buồng tử cung chẩn đoán bằng kỹ thuật vaginoscopy có thể thực hiện ngoại trú, mất ít thời gian và bệnh nhân chỉ đau nhẹ hoặc không đau.

Nội soi buồng tử cung chẩn đoán ở cùng một bệnh nhân có tử cung dị dạng

Hình minh họa để giải thích, không phải ảnh chụp của bệnh nhân thật.

Sau khi kiểm tra, có thể để thai tự nhiên hoặc bắt đầu kích thích buồng trứng làm thụ tinh trong ống nghiệm ngay.

Nếu dự định chuyển phôi trữ, tôi khuyên nên nghỉ ít nhất 2 chu kỳ kinh rồi mới bắt đầu chuẩn bị niêm mạc tử cung để chuyển phôi trữ.

Kết quả điều trị sau phẫu thuật

Kỹ thuật phòng khám nội soi buồng tử cung kỹ thuật số của chúng tôi giúp phẫu thuật qua nội soi an toàn, chính xác và thuận tiện hơn, đưa buồng tử cung về bình thường, sẵn sàng đón phôi. Đến nay gần 100 bệnh nhân đã được phẫu thuật tại đây và tôi đã tổng hợp kết quả thai kỳ của bệnh nhân tử cung dị dạng sau phẫu thuật:

• Bệnh nhân có tử cung dị dạng đã được chỉnh sửa có tỉ lệ có thai 72,5% trong năm đầu sau phẫu thuật.
• Trong số những người có thai, 66,7% có thai tự nhiên và 33,3% cần đến kỹ thuật hỗ trợ sinh sản (IVF, ICSI).
• Dù có thai tự nhiên hay bằng thụ tinh trong ống nghiệm, thời gian đều mất hơn 5 tháng một chút.

Mất khoảng hơn 5 tháng, dù có thai tự nhiên hay bằng thụ tinh trong ống nghiệm. Dữ liệu từ gần một trăm bệnh nhân được phẫu thuật tại LIFE by Dr. Pat.

Tóm tắt

• Tử cung dị dạng (hình chữ T) là dị tật bẩm sinh của tử cung, gặp phổ biến ở người hiếm muộn và là nguyên nhân gây hiếm muộn và sảy thai.
• Bệnh nhân thường có kinh nguyệt ít (ngày ra nhiều nhất dùng không quá 3 miếng băng vệ sinh, kỳ kinh dưới 4 ngày), sảy thai nhiều lần, hoặc làm thụ tinh trong ống nghiệm và chuyển phôi đã xét nghiệm nhiễm sắc thể bình thường vẫn không có thai.
• Chẩn đoán bằng siêu âm 3D qua ngã âm đạo (3D-TVUS) hoặc nội soi buồng tử cung.
• Điều trị bằng phẫu thuật tạo hình tử cung qua nội soi (hysteroscopic metroplasty).
• Phẫu thuật làm tăng rõ rệt khả năng có thai và giảm khả năng sảy thai.

Tài liệu tham khảo

• Vichinsartvichai P. ความผิดปกติแต่กำเนิดของมดลูก — Congenital Malformation of the Uterus. Chapter 11, Dysmorphic uterus. 1st ed., 2022.
• Coelho Neto MA, Ludwin A, Petraglia F, Martins WP. Definition, prevalence, clinical relevance and treatment of t-shaped uterus: systematic review. Ultrasound Obstet Gynecol. 2021;57(3):366-377. doi:10.1002/uog.23108